«Դժվար տարիք» կամ դեռահասության ճգնաժամ

Բոլոր տարիքային ճգնաժամերից ամենաբուռն արտահայտվողը դեռահասության ճգնաժամն է: Թերևս սա է պատճառը, որ տարբեր ժողովուրդների մոտ այս տարիքի նկատմամբ յուրահատուկ վերաբերմունք է ձևավորվել:

Օօրինակ, ֆրանսիացիները դեռահասության շրջանը «ապերախտ կամ հիմար տարիք» են անվանում, իսկ պարզունակ ժողովուրդներն այս տարիքում հատուկ ձեռնադրություններ են կազմակերպում:

Հոգեբանական գրականության մեջ առանձնացվում են դեռահասության ճգնաժամի հետևյալ ախտանշանները` գերկենտրոնացում այնպիսի հարցերի վրա, ինչպիսիք են` «ո՞վ եմ» ,«ինչո՞ւ եմ ծնվել», «գեղեցի՞կ եմ, թե՞ տգեղ», անլիարժեքության զգացում, ընկճվածություն, տագնապներ` կապված մարմնի մասերի անհամաչափության հետ (դիսմորֆոֆոբիա), դեպերսոնալիզացիոն երևույթներ (դեռահասին թվում է, թե ինքը փոխվել է, հայտարարում է, որ չի զգում իր ես-ը), գերկենտրոնացում սեփական ես-ի վրա, քննադատության հանդեպ խիստ զգայունություն, նեգատիվիզմ (ամեն ինչում հակառակվում է մեծերին), օրինազանց վարք, տանից փախուստներ, կուռքերի ստեղծում և այլն: 

Ինչպես ցույց են տվել մի շարք հեղինակների (Է. Շպրանգեր, Լ. Վիգոտսկի և ուրիշներ) հետազոտություններ, այս տարիքում անձնավորությունը յուրահատուկ «ծնունդ» է ապրում, վերակառուցվում է ինքնագիտակցությունը: Դեռահասը սկսում է գիտակցել իրեն որպես տղամարդ/կին, փորձում է հասկանալ, թե ինչ է նշանակում լինել տղամարդ/կին, ինչպիսին է ինքը որպես տվյալ սեռի ներկայացուցիչ, փորձում է ինքնահաստատվել: Սեռային ինքնագիտակցության արթնացման հարցում բեկումնային նշանակություն ունի կենսաբանական սեռական զարգացումը` աղջիկների դաշտանային ցիկլի սկսվելը, տղաների առաջին սերմնաժայթքումները, ինչպես նաև երկրորդային սեռային հատկանիշների ձևավորումը: Դեռահասները խիստ ծանր են տանում դրանց վաղաժամ կամ ուշ հայտնվելը (ընդ որում, դպրոցականների հետ անցկացված մի շարք հետազոտություններ վկայում են, որ դասարաններում հիմնականում լիդերներ են դառնում ավելի վաղ հասունացած դեռահասները): Կենսաբանական սեռային հատկությունների դրսևորումից հետո դեռահասները սկսում  են ֆիքսվել իրենց արտաքինի վրա, քանի որ վերջինս կարևոր դեր է խաղում հակառակ սեռի հետ հարաբերությունների, դրական կամ բացասական սեռային ես-կոնցեպցիայի, ինքնագնահատականի ձևավորման, հետևաբար նաև` դեռահասության ճգնաժամի հանգուցալուծման գործում: Դա է պատճառը, որ այս տարիքին բնորոշ հոգեախտաբանության մեջ մեծ տեղ են գրավում արտաքինի հետ կապված մտահոգությունները (հատկապես աղջիկների մոտ, քանի որ այն ավելի կարևոր նշանակություն ունի նրանց համար, քան տղաների), որոնք կարող են դիտվել որպես բացասական սեռային ես-կոնցեպցիայով պայմանավորված խանգարումներ: Այս համախտանիշերից են նյարդային անորեքսիան (ավելի գեղեցիկ երևալու նպատակով սննդից հրաժարում), դիսմորֆոֆոբիան (վախ մարմնի կառուցվածքի անհամապատասխանության նկատմամբ): Վերջինիս դեպքում հիվանդները համոզված են, որ իրենք որոշակի մարմնական թերություն ունեն` տգեղ քիթ (Սիրանո դե Բերժերակի բարդույթը), «լոշտակ» ականջներ, տգեղ մաշկ, չափազանց գիրություն կամ նիհարություն, հաստ, բարակ կամ ծուռ ոտքեր: Տղաների տագնապները հիմնականում առնանդամի հետ են կապված (չափազանց փոքր է, «ծուռ»,«տգեղ»): Այս համախտանիշի դեպքում են ի հայտ գալիս, այսպես կոչված` «հայելու ախտանիշը» (դեռահասը սևեռուն կերպով հետազոտում է իրեն հայելում) և «լուսանկարման ախտանիշը» (հրաժարվում են լուսանկարվելուց): 

Ըստ ամերիկացի գիտնական Է. Էրիքսոնի, ճգնաժամի դրական հանգուցալուծման դեպքում դեռահասի մեջ ձևավորվում է նույնականության զգացողություն, այսինքն հզոր մարմնական և հոգեկան փոփոխություններից հետո նա իր ես-ը նույնն է համարում, ընդունում  է  իրեն որպես տվյալ սեռը կրող լիարժեք անձ: Իսկ ճգնաժամի բացասական հանգուցալուծումը կարող է հանգեցնել սեռային ինքնագիտակցության խանգարման` տրանսսեքսուալիզմի (դեռահասը համոզված է, թե ինքը հակառակ սեռի ներկայացուցիչ է): Պետք է ասել, իհարկե, որ վաղ դեռահասությունը (10-12 տարեկան) սեռային ինքնագիտակցության շփոթի շրջան է և հոմոսեքսուալ վարքի դրսևորումներն այդ ընթացքում դիտվում են որպես յուրահատուկ փորձարկումներ կամ խաղեր (Ի. Կոն), և նման փորձը մարդուն հոմոսեքսուալիստ չի դարձնում: Իսկ դեռահասության ճգնաժամի վերջում` սեռային ինքնագիտակցության վերջնական ձևավորումից հետո (16-17 տարեկանում), նման խաղերի շարունակվելն արդեն վտանգավոր կարելի է համարել: 

 Շ. Բյուլերը դեռահասության փուլում առանձնացնում է նեգատիվ և պոզիտիվ շրջաններ: Նեգատիվ շրջանի հիմնական բնութագիրը նախկին հետաքրքրությունների մահացումն է, սկսում է ի հայտ գալ սեռական մղումը, ինչն էլ պայմանավորում է այս շրջանի բացասական ախտանշանները (տագնապայնությունը, ագրեսիվությունը, լարվածությունը, անիմաստ բունտը, նեգատիվիզմը և այլն): Պոզիտիվ շրջանը բնութագրվում է նոր հետաքրքրությունների, արժեքների ի հայտ գալով. դեռահասը ձգտում է մտերմիկ հարաբերությունների, արթնանում է սիրո զգացմունքը: Կուրտ Լևինը դեռահասության կարևորագույն բնութագիրն է համարում կենսագործունեության դաշտի ընդարձակումը: Այս տարիքի հիմնական պրոբլեմները, ըստ նրա, պայմանավորված են դեռահասի սահմանային կարգավիճակով` նա ո°չ երեխա է և ո°չ էլ մեծ, անորոշ վիճակում է, ինչն էլ ներքին հակասությունների, անհամապատասխան վարքի, մի ծայրահեղությունից մյուսի մեջ հայտնվելու, անինքնավստահության պատճառ է հանդիսանում: 

Դեռահասության ճգնաժամը կարող է ընթանալ մեղմ կամ սուր: Դա մեծապես պայմանավորված է դաստիարակությամբ: Պարզվել է, որ բացասական ազդեցություն են ունենում հատկապես ավտորիտար և հակասական բնույթի դաստիարակության ոճերը (ծնողը միանշանակ չի վերաբերվում երեխային), ինչպես նաև սիմբիոտիկ դաստիարակչական մոտեցումը (այս դեպքում ծնողն ընկալում է իրեն և երեխային որպես մեկ ամբողջություն, ձգտում է բավարարել նրա բոլոր պահանջները, պաշտպանել պրոբլեմներից, երեխան նրան թվում է փոքր ու անօգնական): Ճգնաժամի ընթացքի գործում արտաքին ներգործությունների որոշիչ նշանակության մասին է վկայում նաև այն, որ պարզունակ ցեղերի մոտ դեռահասությունն ընթանում է հարթ, առանց ճգնաժամերի: Դա բացատրվում է այդ հասարակությունների ոչ բարդ կառուցվածքով (հասարակական կյանքը կազմակերպվում է ավանդույթներով, զարգացման այլընտրանքային հնարավորություններ չկան), սեռական հարաբերությունների թույլտվությամբ, մանկական սոցիալական դիրքից մեծականին անցման կտրուկ բնույթով: 

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ